Ölesiye Yaşamak

1920’lerin hiperenflasyon kıskacındaki Almanya’sını geçen roman, trajediyi kara mizahla yoğurarak zamansız bir varoluş sorgulamasına dönüştürür. Remarque tarafından İsviçre’de kaleme alınan ve orijinal adı Der schwarze Obelisk olan roman, ilk kez 1956 yılında yayımlanmıştır. Türkçeye ilk kez 1982 yılında Esat Nermi çevirisiyle ve "Ölesiye Yaşamak" adıyla Oda Yayınları tarafından kazandırılmıştır

Romanın anlatıcısı Ludwig Bodmer, Birinci Dünya Savaşı’ndan fiziksel olarak kurtulmuş ancak ruhsal olarak o siperlerde sıkışıp kalmış "Kayıp Kuşak"ın prototipidir. Ludwig’in bir mezar taşı firmasında çalışıyor olması, Remarque’ın daha en baştan kurduğu muazzam bir ironidir: Ülke ekonomik olarak çökerken, paranın değeri saatler içinde sıfırlanırken, tek batmayan iş kolu ölümdür. İnsanlar bir somun ekmek alabilmek için bavullar dolusu para taşımakta, sabah aldıkları maaş akşama pul olmaktadır.

Remarque, bu ekonomik deliliği sadece rakamlarla değil, insan psikolojisi üzerindeki tahribatıyla anlatır. Geleceğin olmadığı, geçmişin ise sadece acı verdiği bir atmosferde karakterler, yarın yokmuşçasına anı tüketirler. Kitabın dilimize Ölesiye Yaşamak olarak da kazandırılması tam olarak bu noktada anlam kazanır: Deliliğin ortasında, sadece nefes almak değil, "ölesiye" hissetmek ve yaşamak bir zorunluluk haline gelir.

Romanın en büyüleyici katmanı, Ludwig’in pazar günleri org çaldığı akıl hastanesinde geçirdiğimiz anlardır. Burada tanıştığı, şizofreni hastası olan ve kendisini "Isabelle" olarak adlandıran Geneviève ile yaptığı sohbetler, kitabın felsefi omurgasını oluşturur. Ludwig ile Isabelle arasındaki diyaloglar; aşkı, Tanrı’yı, zamanı ve ölümü sorgulayan varoluşsal derin konuşmalardır ve onu dışarıdaki dünyanın gerçekliğinden uzaklara götürür.

Firma bahçesinde yıllardır satılamayan, modası geçmiş ve bir türlü elden çıkarılamayan "kara dikilitaş", roman boyunca bir anıt gibi yükselir. Bu taş, hem geçmişin yükünü, hem savaşta kaybedilen ruhların yasını hem de ne yapılırsa yapılsın değişmeyen o katı kaderi simgeler. Romanın sonunda bu taşın akıbeti, aslında Almanya’nın ve o dönemin insanının da nereye doğru evrileceğinin ironik bir göstergesidir.

Remarque, Kara Dikilitaş’ta ağlanacak halimize güldürmeyi çok iyi başarıyor. Kitap boyunca şahit olduğumuz intiharlar, iflaslar ve ahlaki çökmüşlük, yazarın kıvrak zekası ve ironik dili sayesinde bir nebze olsun hafifliyor. Ancak bu hafiflik okuyucuyu rahatlatmıyor; aksine, arkadan gelen o büyük fırtınayı (İkinci Dünya Savaşı’nı) bildiğimiz için içimizi burkan bir hüzne dönüşüyor.

Bu roman; sadece bir dönemin panoramasını sunmakla kalmıyor, insanın en karanlık dönemlerde bile nasıl aşka, sanata, felsefeye ve en önemlisi mizaha tutunarak hayatta kaldığını gösteriyor. Ölesiye Yaşamak, ölümün gölgesinde yazılmış, hayata karşı verilmiş en güçlü ve en neşeli yanıtlardan biri.

Dünyanın ve memleketin içinde bulunduğu durumlarla benzerlikler taşıyan roman, faşizmin adım adım nasıl inşâ edildiğini okuyucuya aktarıyor. “Sapasağlam ayakta kalmış iki bina vardı, akıl hastanesiyle doğumevi.”